Više od 2.000 primarnih, odnosno osnivačkih gnezda azijskog stršljena prijavljeno je u Baden-Virtembergu od početka 2026. do kraja avgusta. Prema podacima Pokrajinskog zavoda za životnu sredinu (LUBW), koje je početkom septembra prenela nemačka agencija dpa, to je više nego dvostruko u odnosu na nešto više od 900 prijava u istom periodu 2025. godine.

Broj ne pokazuje samo koliko se Vespa velutina proširila. Pokrajinsko ministarstvo upozorava da deo rasta verovatno potiče i od boljeg prepoznavanja vrste i veće spremnosti građana da prijave nalaz. Ipak, širi kontekst je jasan: tokom cele 2025. u Baden-Virtembergu prijavljeno je gotovo 3.300 gnezda, više nego dvostruko u odnosu na 2024, a nalazi se sve češće beleže i istočno od ranijih žarišta uz Rajnu i Nekar.

Malo prolećno gnezdo može postati veliki jesenji problem

Primarno gnezdo gradi matica u proleće, najčešće na zaklonjenom mestu — ispod strehe, u šupi, garaži, kutiji za baštenski nameštaj ili u žbunju. Dok je malo, lakše ga je pronaći i stručno ukloniti.

Kasnije tokom leta deo kolonija prelazi u znatno veće sekundarno gnezdo, često visoko u krošnji. Tada u njemu mogu biti hiljade jedinki, pa uklanjanje postaje teže, skuplje i opasnije. Zbog toga Baden-Virtemberg podstiče rano prijavljivanje, a uklanjanje poverava obučenim osobama sa odgovarajućom zaštitnom opremom.

Važna razlika: više od 2.000 odnosi se na prijavljena primarna gnezda, a ne na procenu ukupnog broja svih kolonija u pokrajini. Ni svaka prijava građana nije automatski potvrđen nalaz — fotografije i lokacije proveravaju stručnjaci.

Od jugozapadne Francuske do srednje Evrope

Azijski žutonogi stršljen unet je u jugozapadnu Francusku početkom ovog veka i od prvog nalaza 2004. proširio se kroz veliki deo zapadne Evrope. Evropska i mediteranska organizacija za zaštitu bilja (EPPO) u bazi ažuriranoj 2. aprila 2026. beleži potvrđeno prisustvo vrste u 13 evropskih država:

  • Francuskoj, Španiji, Portugalu i Italiji,
  • Belgiji, Holandiji, Luksemburgu, Nemačkoj i Švajcarskoj,
  • Austriji, Češkoj, Mađarskoj i Slovačkoj.

Nalazi postoje i na ostrvima Džerzi i Gernzi. Veliku Britaniju EPPO vodi kao područje sa prolaznim, odnosno još ne trajno uspostavljenim prisustvom, dok je nalaz u Irskoj označen kao presretnuta jedinka, a ne populacija u prirodi. Takve kategorije su važne: potvrđen pojedinačni nalaz, pronađeno gnezdo i trajno uspostavljena populacija nisu isto.

Velika Britanija: 167 prijava i 53 gnezda u 2026.

Britanska Agencija za zdravlje životinja i biljaka (APHA) i njen National Bee Unit i dalje sprovode nadzor, pronalaženje i uništavanje gnezda. Prema zvaničnom pregledu ažuriranom 3. septembra, u Velikoj Britaniji je tokom 2026. zabeleženo 167 opažanja, a pronađena su 53 gnezda.

To je ozbiljan sezonski porast, ali nije osnova za tvrdnju da je čitava Velika Britanija već naseljena na isti način kao delovi Francuske, Belgije ili jugozapadne Nemačke. EPPO je i dalje vodi kao područje sa prolaznim prisustvom, a britanske službe pokušavaju da svako pronađeno gnezdo uklone pre stvaranja i rasipanja novih matica.

U januaru 2026. kod Reksema je pronađeno mrtvo gnezdo — prvi potvrđeni nalaz u Velsu. I tamo vlasti traže od građana fotografiju i preciznu lokaciju svakog sumnjivog primerka.

Šta je potvrđeno bliže Srbiji?

Širenje u srednjoj Evropi više nije samo teorijska mogućnost. U severozapadnoj Mađarskoj je 2023. potvrđena kolonija kod mesta Kimle, a genetička analiza je pokazala da pripada već uspostavljenoj evropskoj populaciji. Češka je iste godine potvrdila nalaz i gnezdo u Plzenju, dok su prvi nalazi u Austriji i Slovačkoj zabeleženi 2024. godine. U Austriji su tokom 2026. registrovani i novi pojedinačni nalazi.

Mađarska je neposredni sused Srbije, pa ovi podaci opravdavaju pojačan nadzor. Oni, međutim, ne znače da je Vespa velutina potvrđena u Srbiji. Do 6. septembra 2026. redakcija Medonosa nije pronašla pouzdan, javno dostupan zvanični ili stručni dokaz o potvrđenom nalazu u našoj zemlji, a Srbija nije navedena ni među državama sa prisustvom u aktuelnom pregledu EPPO.

Ni u Sloveniji vrsta prema zvaničnoj stranici ažuriranoj 4. juna 2026. nije zabeležena u prirodi, dok evropski stručni projekat B-THENET navodi da u Hrvatskoj do 18. maja 2026. nije bila prisutna. Status se može promeniti novim nalazom, zbog čega su tačan datum provere i prijavljivanje sumnjivih jedinki važniji od nagađanja da je vrsta „sigurno već stigla“.

Zašto ovo nije samo problem pčelara

Medonosne pčele su čest i lako dostupan plen, naročito ispred košnica. Azijski stršljen može da lebdi pred letom, hvata radilice u povratku i odnosi proteinski deo plena larvama u gnezdu. Stalno prisustvo pred košnicom može izazvati i takozvanu paralizu sakupljanja: pčele sve ređe izleću, društvo unosi manje hrane i dodatno slabi.

Ali Vespa velutina je oportunistički predator, a ne specijalista koji lovi samo medonosnu pčelu. U njegovom plenu nalaze se divlje pčele, bumbari, muve, ose i drugi insekti. Zbog toga se posledice ne završavaju manjim prinosom meda. Dodatni pritisak na domaće oprašivače može se preneti na oprašivanje samoniklih biljaka, voćnjaka i drugih kultura i time postati problem čitavog ekosistema.

Nauka još ne može jednim brojem da opiše uticaj na svaku domaću vrstu i svako stanište. Rizik, međutim, potiče upravo iz kombinacije velikog broja kolonija, širokog izbora plena i činjenice da evropski insekti sa ovim predatorom nemaju dugu zajedničku evolutivnu istoriju.

Kako prepoznati Vespa velutina

Najkorisnije je posmatrati kombinaciju boja, a ne samo veličinu. Azijski stršljen je pretežno taman: glava i grudni deo deluju crno do tamnosmeđe, abdomen je većim delom taman, a pri kraju se izdvaja širok žuto-narandžasti pojas. Najupadljiviji znak su žuti završeci nogu, zbog kojih se u mnogim zemljama naziva žutonogi stršljen. Lice mu je narandžasto-žuto.

Radilice su najčešće duge oko 17 do 25 milimetara. To znači da Vespa velutina nije „džinovski azijski stršljen“ i da velika veličina sama po sebi nije dokaz da je reč o invazivnoj vrsti.

Azijski i evropski stršljen nisu isto

Domaći evropski stršljen (Vespa crabro) obično je krupniji i mnogo žući. Njegov abdomen je pretežno žut sa tamnim šarama, dok su grudni deo i noge crvenkasto-smeđi; nema karakteristične žute „čarape“ na krajevima tamnih nogu. Kod azijskog stršljena odnos boja je obrnut: telo je dominantno tamno, sa jednim uočljivim narandžastim pojasom i žutim završecima nogu.

Evropski stršljen je domaća vrsta i deo prirodnog sistema. Lovi muve, komarce, ose i druge insekte, posećuje biljne sokove i nektar i ne treba ga ubijati zato što liči na invazivnog rođaka. U Nemačkoj je posebno zaštićen, a i drugde je njegovo neselektivno uništavanje štetno za prirodu.

Zato ne treba ubijati svakog stršljena, postavljati neselektivne klopke niti uništavati gnezdo na svoju ruku. Pokrajinske vlasti u Baden-Virtembergu posebno upozoravaju da komercijalne klopke često hvataju i evropske stršljene, pčele i druge vrste koje nisu cilj.

Fotografisati, prijaviti i držati odstojanje

Najvrednija građanska prijava sadrži jasnu fotografiju ili kratak snimak, preciznu lokaciju i datum opažanja. Jedinku ne treba hvatati golim rukama, a gnezdu se ne treba približavati niti ga uznemiravati. I azijski i evropski stršljen uglavnom izbegavaju sukob daleko od gnezda, ali kolonija može snažno braniti neposrednu okolinu svog doma.

Građanske prijave omogućavaju stručnjacima da potvrde vrstu, pronađu gnezdo, prate pravac širenja i reaguju dok je lokalna populacija još mala. One istovremeno objašnjavaju zašto porast broja prijava nije identičan porastu stvarnog broja kolonija: bolja obaveštenost otkriva više onoga što je ranije ostajalo neprimećeno.

U Srbiji se fotografija ili snimak sumnjive jedinke ili gnezda može poslati Centru za biologiju pčela Biološkog fakulteta u Beogradu na zutonogi.strsljen@bio.bg.ac.rs ili putem Vibera na broj 064 8237942. Centar prikuplja podatke i pomaže u identifikaciji, ali ne uklanja gnezda. Za bezbedno uklanjanje treba sačekati potvrdu vrste i obratiti se nadležnoj lokalnoj službi ili obučenim stručnjacima.

Pouka evropskog iskustva nije da treba paničiti pred svakim stršljenom, već da jednu konkretnu invazivnu vrstu treba naučiti prepoznati. Precizna fotografija i brza prijava korisnije su od klopke postavljene naslepo — i za pčele i za domaći biodiverzitet.

IZVORI